DEN
COOP-LIEDEN
HANDT-BOECK,
In-houdende d'Instructie om alle Coop-
lieden t'informeren, soo wel aengaende de Munte van veel-derhande Natien ende Steden: Als oock de diversiteyt van de Maten, natte, ende drooghe, Ellen, Voet-maten, Landt-maten, ende andere. Midtsgader van den Wissel ende andere Saken, den Coop-man, Huysman, ende een jeghelijck noodtsaeckelick.
Vergadert ende in't licht gebracht door Mr. Pieter de Buck, Ma-tematicus, ende ghezwooren Geometrist der Stede van Ghendt.
Van nieus vermeerdert ende verbetert, ende op vele plaetsen ghecorrigiert.
TE GHENDT,
Herdruckt by Jan Danckaert, woonende inde Velt-straet in S. Pieter: 1678.
Fragment:[70]
Van diversche Landt-maten
De meeste, generaelste ende antijcsche superficiale maeten van lande, Landtmaten.werden in Vlaendere, Brabandt ende meer andere landen, Casselryen, Heerlicheden ende Spleten, particuliere maeten: te weten, Ghemeten, Dachwanden, Merghens, Linen, Meukens, Vierendeelen, Vatzaen, Zwaen, 'thondert Landts, ende diergelijcke.
Oock zoo zyn meest in alle plaetsen de voorseyde Maten van grootten ghedeylt in twee differen[71]tien: te weten, in oude ende nieuwe.
Ende ghelijck dat in vele Landen, zoo voorseydt is, diveersche superficiale maten zyn, alzoo zyn oock alomme differente Metroeden ende voeten, als inde linghde van dien: want in zommighe quartieren is de Roede twintigh voeten ende andere ghewesten veerthien voeten, zom meer ende zom min.
Dit ghepresupponeert, zoo volgt hier de Declaratie van zommighen Landt-maten van den Lande ende Graefschepe van Vlaenderen met zommighe ander landen.
Int Ghendtsche, Auderburghsche, Vierambachtsche ende 'tlandt van Waes, is de Roede alomme veertien voeten, behalve in Vierambachten, daer deelen zy dese Roede in twaalf voeten, hoe wel sy nochtans van eender linghde is.
De neghen hondert Roeden zyn daer alomme een BunderBunder. nieuwe maete.
De acht hondert Roeden een Bunder aude maete.
De dry hondert Roeden een GhemetGhemet..
De dry Gemeten, een Bunder.
De twee hondert zessentsestich Roeden ende twee derde Roeds, een audt Ghemet.
De twee hondert vijfentwintigh Roeden, een nieu DachwantDachwant..
De twee hondert Roeden een aut Dachwant.
De vier Dachwant, een Bunder.
De grootte die ghespecifiert is by Zwaen, dat verstaet hem ghemeenlick van zeven voeten breedden zonder juyste linghde: want een Zwateen Swat. is alzoo veel breedden als een Maeyer met zynden zeyssen ghezwieren magh, ende alzoo langhs henen voortgaende door sulcke meersschen daer iemandt met Zwaen inne gerecht is.
[72] In 't Brughsche ende landt vanden Vryen't Brughsche ende landt vanden Vryen., is de Roede oock Veerthien voeten, wat corter dan de Ghendtsche Roede: Bunders ende Ghemeten gelijck 't Gendtsche voorschreven, maer wat minder, hondert Roeden Landts is daer een Lyne, de dry Lynen een Ghemet &c.
In 't Landt van Aelst is de Roede twintigh voeten.
De hondert Roeden een Dachwant.
De vier Dachwant een Bunder, dat is,
De vier hondert Roeden oock een Bunder, ende dat al nieuwer maete.
In And Maten.ander maten zyn opzommighe quartieren de tachtentigh Roeden een aut Dachwant.
Op zommighe plaetsen de negentigh Roeden.
Ende by consequente de vier aude Daghwanden een aud Bundere.
In de Casselrye van AudenaerdeAudenaertsche. is de Roede een-en-twintigh voeten, ende op zommige quartieren maer twintigh voeten.
De vyfentwintig Roeden heeten zy daer een Meuken.
De iiij Meukens een vierendeel dats hondert roedes
De vier vierendeelen oft vier hondert Roeden een bunder nieuwe maete.
Aude Mate rekenen zy daer zeven, ende nieuwe achte: dat is de veertien Meukens oft dry hondert vijftigh Roeden een aud Bundere.
De Casselrye van CurterijckeCurterijcke. en differeert lettel oft niet vander Casselrye van Audenaerde in linghde vander Roede, nocht oock in grootte van Bunders: nemaer zy deelen de Roede in twintigh voeten. Ende de vijf-en-twintigh Roeden heeten zy op veel quartieren een hondert Landts.
De zesthien hondert Landts (oft vier hondert Roeden) een nieu Bunder.
De veerthien hondert landts (ofte dry hondert vijftigh Roeden) een audt Bunder.
[73]In Zommige plaetsen oock by Lynen in grooter mate, danof de dry Lynen maecken een Ghemet.
De negen Lynen maken een Bunder: comt elck Lyne vierenveertigh Roeden en alf wat min.
In 't Land van DendermondeDendermonde. rekent-men by Bunders en Vaetzaen. Elck Vaetzaen vijftigh Roeden groote mate, de Roede van eenentwintigh voeten, oft een hondert twaelf Roen en alf cleyne mate, de Roede van veertien voeten.
De twee Vaetsaen hondert Roeden groote mate ofte twee hondert vijfentwintigh Roen cleene mate. De vier hondert Roeden groote mate ofte negen hondert Roeden cleyne mate, een Bundere.
In 't West quartierWestlant. van Vlaenderen zyn vijfentwintigh Roen een hondert Lants. De zesthien hondert landts ofte vier hondert Roen een Bundere.
In BrabandtBrabandt. zyn hondert Roeden een daghwant, de vier daghwant oft vier hondert Roeden een Bunder.
De Roede is in veel plaetsen van Brabandt zeer onghelick, zom zeventhien, zom achthien negenthien ofte twintigh voeten, ende dickwils een Sol oft twee meer oft min.
Men rekent oock in Brabant, Hollant, het Lant van LudickLudick., Sticht van Utrecht ende elders, by Merghens landts, die alomme different zyn.
Ontrent Oosterwijck, Hilvoort ende s' Hertoghen-bos, is de Roede twintigh voeten. De vijftigh Roeden een Lupsaet, ofte de vier hondert Roeden een Merghen.
In HollantHollant. ontrent Sparendamme, is een Merghen landts zes hondert Roeden. De Roede twaelf Rylantsche voeten, den voet twaelf duymen.
Ontrent Pitte, den hondboch ende daer ontrent is dry hondert Roeden een merghen landts. De Roede is achthien voeten langh, ende den voet twaelf duymen. [74]
Ontrent Sticht van Utert ende Landt van Ludick, is een Raeproede zestien voeten. Twintigh Raeproeden een Lantroede. Twintigh Lantroen een Bunder. Comt de vier hondert Roen een Bunder.
In HenegauHenegau. zyn de vier daghwant oft Journees een Bundere, de Roede alomme different.
T'edinghe binnen is de Roede twintigh voeten. In Edinghe gewaut ofte gheweste maer achthien voeten. In herne gewaut ofte geweste noch anders. Ende alzoo nae de zede oft aude ghebruyck van elcken gheweste: de dry Ghemeten oft mesuren een Bunder.
De lenghde van zommighe landtvoeten hebben wy hier naer by den voet-maten ghestelt:
maer wat differentie dat dese onghelijcke voeten inde superficiale grootte
voortbringhen, ofte wat proportie dat den Bunder, ofte dierghelicke grootten, d'een
teghen d'ander hebben, magh-men door d'informatie van experten Landt-meters, oft
Geometristen (die dinne ghesaeydt zyn) weten. Want de superficien van onghelicken
voeten oft Roeden gheprocureert, hebben al ander verschil van de selve voeten in der
lingde doen, zoo datte in Geometryen geleerdt ende bewesen wort.
De deelen ende bekende groot-heden die een Geometriste ofte Landt-meter tot metinghe
der lijnghden, ende superficien ghebruyckt, zyn dese naervolghende.
Duymen, Voeten, Stappen, Schreden, Roeden, Mylen ende dierghelicke.
Eenen voet is thien, elf oft twaelf Duymen.
Eenen stap is twee voeten.
Een enckel schrede is twee voet en half.
Een Landtmeters schrede is vyf voeten.
Een Roede is x, xij, xiiij, xviij, xix, xx, oft xxj voeten, meerder nae de zede van [75]den lande.
Den Stadye, is hondert xxv schreden.
Een Lenca is vyftien hondert schreden.
Een Italiaensche myle is duysent schreden ofte acht Stadien.
Een ghemeen duytsche myle is vier duyst schreden ofte twee-en-dertigh stadyen.
Een hooghduytsche myle is vyf duysent schreden oft veertigh stadyen.
Een myle in Vlaenderen, ofte in dese Nederlanden, is duysent Roeden: de Roede van twintigh voeten.
Daermen de Roede veerthien voeten heeft, daer ie een myle veertien hondert Roeden.
De Italyanen, Duytschen, ende alle dese Nederlanden, meten de distantien, de plaetsen, ende eerden by mylen.
De Franchoisen ende Spaengnaers by Lencas.
De Griecken, by Stadyen.
Die van Egypten, by Signes oft Schenos de welcke doen dertigh Stadyen.
Die van persen, by Parasanges, welcke zyn vyftgh Stadyen.
De Maten vanden voeten, ende hoe veel elcken voet, inde naebeschreven plaetsen houdt al vergeleken op den Ghentschen hautvoet.
Ghent heeft tweederanden voet: te weten, Houdtvoet ende Landtvoet. Den Haudt-voedt is ghedeelt in elf duymen. Den Landt-voet is ghedeelt in thien duymen. De derthien Haudtvoeten maecken veerthien Landvoeten, ende by nae een stroomael meer.
Noteert, dat zoo zwaer hier naer van den Gendtschen voet geseydt zal werden, dat zal hem [76]altijdt vanden Haudtvoet verstaen.
Deynze, Hulst, Axele, ende Atrecht, hebben al helf duymen inden voedt. Valenchinne thien duymen en half. Condeyt, Douaey, Avennes, Maubeuge, thien duymen, ende al dese plaetsen hebben den voet van linghden als Gendt.
Bruyssel, Ipere, elf duymen. Dixmuyde, Loo in Vuerne Ambacht tien duymen: ende zesthien voeten van voorseyde plaetsen doen te Ghendt vijfthiene.
Aelst, thien duymen, ende de negenenveertigh doen te Ghent zessenveertigh.
Andtwerpen, Belle, helf duymen: Mechelen, Brouckborgh, Grevelinghe, Duynckercke, Wynoxberghe thien duymen: de negenthien voeten doen achthien Gendts.
Leuven, Diest, Liere, Hasseldt, Camerijcke, Vuerne, Poperinge, Cambresi, al thien duymen: ende de vyf-en-twintigh voeten doen vierentwintigh Ghendts.
Audenaerde heeft dryderande voet: te weten, Haudtvoet, Lantvoet, ende Steenvoet, den Hautvoet heeft elf duymen: en de vyfenvijftig voeten doen te Gendt vierenvijfitgh, den Steenvoet is gelijck den Gendtschen voet, den Landvoet is curter; want de zevenenveertigh voeten Ghendts maecken daer negenenveertigh Landtvoeten.
Aet, Leeuwe, Soigni, Brayne, Aryen, Reux, Bins, Beaulmont, Bovijn, Dynant, Lessene, Ludick, Sint Truyen, Chimay, Marchiennes, Tuyn, Covijn, Berghen in Henegauwe, Quesnoit, Tongeren, al thien duymen: de vijfenvijftigh maecken vierenvijftigh Ghendts.
Maestricht, Aken, Valckenborgh, Remunde, Gyve, Fome, Masieres, s'Hertoghenbos, thien duymen de vierendertigh voeten maecken twee[77] endertigh Ghendts.
Baspame, Basse, Bethunen, Armentiers, Thienen, Steegers, Merreghem, Gheldenaken, Ryssel, Sint Venant, Lens, in Artois, al elf duymen de zevenentsestigh Ghendts doen daer zessensestigh voeten.
Brugghe, damme, Sluys, Oosthende, Erdenborgh, Oostburgh, Ghistele, Thorout, Oudenborgh, elf duymen: de vierentwintigh voeten maken dryentwintigh Ghendts.
Brugghe heeft oock eenen Landtvoet van thien duymen, die eenen Landt-duyme op de veerthien Brugsche Lantvoeten corter is dan den Gendtschen Lantvoet, ende desen wort over al t'Brugsche ende 't Landt vande Vryen in de Landtmate gheuseert.
S. Omaers, Cales, Ninhove, thien duymen de twaelf voeten doen xi Ghendts.
Arschot, Namen, Welcourt, Sinte Quintens, Guyse, Marle, Lan in Lanoy, Hoye, Borghwerm, thien duymen de hondert vijfentsestigh voeten hondert Lxiiij Ghendts.
Cortryck ende in 't Graefschap van Artelois de xliiij Voeten doen dry-en-veertig Ghendts.
In Vranckerijck is een Mate vanden Voet, diemen noemt 's Conincx-voet van twaelf duymen, die maken op den Ghendtschen Voet xij duymen ende een derde, dat is elf 's Coninckx Voeten, twaelf Voeten ende een derde Ghendts.
In Inghelandt is oock eenen Voet diemen noemt s'Conincx-voet, langh elf duymen en half Gendts, dat is xxij van desen xxiij Ghendts.
In Italyen hebben zy eenen Voet die ghedeelt is in vier Palmen, elcke Palme in vier Vingeren: dat is zestien Vingeren den Voet wat corter dan den Gendtschen Voet.
Den Doornicschen Voet is vander zelver lingh[78]de: want op achthien Voeten verliesen zy maer eenen Ghendtsen duym.
Den voet van Verona is twaelf Gendtsche duymen, ende twee derden van eenen duym langh.
RoomeRoome., alzoo wy nu bevinden, heeft dryderly Voeten: te weten, den eersten Roomschen antijcschen, Voet, ende is een zeste deel vanden duyme corter dan den Ghendtsshen Voet: wandt de vierenveertigh aude Roomsche Voeten maken dryenveertigh Voeten ende een derde Ghendts.
Den tweeden Antijcschen voet is langh elf duymen en alf Ghendts, comt de twee-en-twintigh van desen dryentwintigh Voet Ghents.
Den nieuwen Roomschen Voet is langh twaelf Ghendtse duymen ende een achtste deel van den duyme.
Den Griecschen Griecken.Voet is langh elf duymen ende 't vierde van eenen duyme Ghendts.